Διαδρομές της αριστερής διανόησης

Διαδρομές της αριστερής διανόησης:
Η περίπτωση της ΕΠ-ΑΝ και του Ανταίου, 1945-1947

Το μεσοδιάστημα από την Απελευθέρωση έως την έναρξη του Εμφυλίου έχει τύχει από την ιστορική έρευνα λιγότερης προσοχής συγκριτικά με όσα προηγήθηκαν και όσα ακολούθησαν. Εξίσου παραγνωρισμένη είναι και η διάσταση που αφορά την διαμάχη που σημειώθηκε μεταξύ των αντίπαλων παρατάξεων καθόλη την δεκαετία του 1940 στο πεδίο των οραμάτων και των ιδεών. Στην διαμάχη αυτή το εαμικό κίνημα και το ΚΚΕ προσήλθαν με κεντρικό πρόταγμα τον λαϊκοδημοκρατικό μετασχηματισμό της χώρας. Για να εξειδικεύσει περαιτέρω την γραμμή αυτή, το κομμουνιστικό κόμμα προχώρησε μετά την Απελευθέρωση στην δημιουργία της επιστημονικής εταιρείας «Επιστήμη-Ανοικοδόμηση» (ΕΠ-ΑΝ) και στην έκδοση του περιοδικού Ανταίος. Τα δύο αυτά εγχειρήματα, που συσπείρωσαν γύρω τους ορισμένους από τους σημαντικότερους επιστήμονες, τεχνικούς και διανοούμενους της περιόδου, ανέλαβαν να διαμορφώσουν μια τεκμηριωμένη και συνεκτική αφήγηση για το πώς θα μπορούσε να υπάρξει η Ελλάδα στον νέο μεταπολεμικό κόσμο που αναδυόταν μέσα από τις στάχτες του Β΄ Παγκόσμιου.

Η ανά χείρας έκδοση φιλοδοξεί, στο βαθμό που της αναλογεί, να καλύψει αυτό το βιβλιογραφικό κενό που επισημάνθηκε και στην αρχή. Πέραν αυτού, επιθυμεί να επιτελέσει και μια άλλη λειτουργία περισσότερο πολιτική, καθώς μπορεί μέσα από τις ιστορικές αναλογίες και τις αντίστοιχες συνεπαγωγές να τροφοδοτήσει σύγχρονους προβληματισμούς.

Η εμπειρία των τελευταίων δεκαπέντε χρόνων έχει αποκαλύψει ένα τεράστιο έλλειμμα διανοητικής συμπύκνωσης και πολιτικών προτάσεων που να απαντούν πειστικά στο υπαρξιακό πρόβλημα της χώρας. Σε αυτό ακριβώς το σημείο είναι που μπορεί ίσως να συμβάλει η μελέτη εγχειρημάτων όπως η ΕΠ-ΑΝ και ο Ανταίος. Με αυτό δεν εννοούμε την αναπαραγωγή στις σημερινές συνθήκες της πρότασης που διατύπωσαν πριν 80 χρόνια για την παραγωγική ανασυγκρότηση της χώρας. Η αξία τους έγκειται κυρίως στην ανάδειξη των όρων και των προϋποθέσεων υπό τις οποίες πρέπει να ανοίξει σήμερα η συζήτηση για τον μέλλον της Ελλάδας. Υπάρχει όμως και μια ακόμα διάσταση που καθιστά επίκαιρα τα δύο υπό εξέταση εγχειρήματα. Σε μια περίοδο που η διαχείριση της πανδημίας και η 4^η Βιομηχανική Επανάσταση έχουν φέρει στο επίκεντρο το ζήτημα της υπαγωγής της επιστήμης και της τεχνολογίας στο κεφάλαιο, η ΕΠ-ΑΝ και ο Ανταίος έρχονται να προτείνουν μια άλλη αντίληψη για τον ρόλο των επιστημόνων. Βασικός άξονας της πρότασης αυτής ήταν η «εκλαΐκευση», η υποχρέωση δηλαδή της επιστήμης να υπηρετεί τον λαό.